Charon

Trong Khúc III, Charon là người lái đò chở những âm hồn tội lỗi trên sông Acheronte. Hắn xuất hiện ở cửa vào Địa ngục, vừa cho một đám đông lên thuyền vừa hoa mái chèo hăm dọa, nhăm nhăm đánh những kẻ chậm chạp và báo rằng họ chuẩn bị vào chốn trừng phạt vĩnh viễn, rồi đưa đò sang sông. Khi đò quay lại để chở chuyến tiếp đã lại có cả một đám đông mới chờ đợi trên bờ. Trong thần thoại thì Charon là con trai của Erebus và Nyx, chuyên chở linh hồn người chết vào địa ngục Hades. Dante chắc đã tham khảo hình ảnh ở cuốn sử thi Aeneid, trong đó Charon được miêu tả như một lão già với chòm râu trắng bờm xờm, đôi mắt long sòng sọc đáng sợ. Đây cũng là sự báo trước cho bóng tối vĩnh hằng, vô vọng mà công lý giáng xuống đầu những âm hồn tỗi lỗi.

Khổ thơ liên quan:
Lão Carong hai mắt tóe lửa
Tiếp đón chúng và ra dấu hiệu;
Nện mái chèo những kẻ nào chậm trễ.
(Inf. III, vv. 109-111)

Kerberos

Trong Khúc VI canh giữ tầng thứ ba, nơi trừng trị những kẻ tham lam là Kerberos – con chó ba đầu có tiếng sủa đinh tai và chuyên xé xác bọn họ bằng móng vuốt sắc như dao của nó. Trong thần thoại Kerberos là quái vật con của Typhon và Echidna có hình hài quái vật của một con chó hung tợn ba đầu đầy rắn. Nó canh cửa vào Địa ngục và đảm bảo chỉ có những âm hồn tội lỗi mới được vào và đồng thời cũng không để ai không được phép ra khỏi Địa ngục được quay lại (như nàng Eurydice lẽ ra được Orpheus dùng tiếng đàn của mình xin cho quay lại dương thế). Trong tác phầm của Dante, Kerberos mang hình dạng nửa người nửa thú: râu ria, bụng phệ và thậm chí có cả tay, nhưng không biết nói – biểu hiện của sự thấp kém thú vật của những kẻ tham lam vô độ.

Khổ thơ liên quan:
Mắt đỏ ngầu, râu ria đen bóng,
Bụng to kềnh, tay đầy vuốt nhọn,
Cào cấu, lột da, xé xác các âm hồn!
(Inf. VI, vv. 16-18).

Pluto

Trong Khúc VII tầng thứ tư, nơi trừng trị những kẻ hà tiện hay hoang đàng được Pluto canh giữ. Khúc ca mở đầu bằng tiếng gào thét đe dọa của Pluto khiến Dante khiếp sợ, tiếng gào nghe không rõ lời nhưng giống như tiếng cầu khấn quỷ Sa tăng cấm Dante đi qua. Nhà thơ không miêu tả Pluto mà gọi nhân vật này là “con sói đáng nguyền rủa” (làm gợi lại hình ảnh con sói biểu trưng cho sự tham lam, nguồn gốc chính của phần lớn các nỗi khổ) và “ác hung”. Dante thêm vào chi tiết «’nfiata labbia», tức là “phồng mang”. Những miêu tà này tạo nên đặc trưng gớm ghiếc của sự keo kiệt có thể đảo lộn, phá hỏng vẻ ban đầu của Pluto, nhân vật mà trong thần thoại vốn là vị thần của sự giầu có và là con trai của thần Iasion và Demeter.

Khổ thơ liên quan:
– Ô, Sa tăng, Sa tăng, Báo động!
Pluto kêu lên, giọng khàn khàn.
(Inf. VII, vv. 1-2).

Flegiàs

Trong Khúc VIII Flegiàs – vị vua huyền thoại của vùng Lapiti, con của thần Mars Crise, trở thành người canh giữ tầng thứ năm nơi trừng trị những kẻ cuồng nộ và những kẻ buồn bực. Flegiàs đi thuyền trên đầm lầy Styx nơi những linh hồn bị trừng phạt bị nhận chìm. Dante không giải thích về công việc của Flegiàs: có lẽ nhiệm vụ của ông là đón lấy các linh hồn rồi đưa bọn họ vào bên trong đầm lầy, hoặc canh chừng cho Dite, xứ sở với những tòa tháp cháy ngút trời sẽ xuất hiện trong khúc sau. Cái tên Flegiàs gắn liền với yếu tố lửa: trong tiếng Hy Lạp nó có nghĩa là “bốc lửa”. Lửa cũng đóng vai trò trung tâm trong truyền thuyết liên quan đến Flegiàs: để trả thù việc Apollo quyến rũ con gái mình, ông đã phóng hỏa đền thờ của thần tại Delfi. Flegiàs là hiện thân cho những hậu quả tàn khốc của sự cuồng nộ mất kiểm soát.

Khổ thơ liên quan:
Trong nháy mắt, đã xé nước, đến trước chúng tôi.
Với chỉ một người cầm lái,
kẻ đang gào lên, “Mày đã đến rồi ư, hỡi âm hồn độc ác!”.
(Inf. VIII, vv. 16-18)

nhân mã

Trong Khúc XII, Centauri là các con nhân mã canh gác tầng thứ bảy, nơi trừng phạt những kẻ bạo hành trong dòng sông máu sôi bỏng Flerethon. Linh hồn nào định trồi lên để trốn phạt sẽ bị các nhân mã bắn tên vào. Dante nhắc đến ba nhân mã trong thần thoại: nhân mã Nessus, nhân mã Chiron – con của thần Cronus và Philyra, thờ phụng Apollo, là nhân mã mạnh và được coi trọng nhất, nhân mã Pholus. Nessus là nhân mã đã gây ra cái chết của Heracles bằng cách lừa đưa chất độc cho Deianira, vợ chàng. Theo lệnh của Chiron, Nessus chỉ cho Dante thấy những kẻ bạo hành bị trừng phạt ở tầng thứ bảy, rồi sau đó đưa ông bình yên qua sông.

Khổ thơ liên quan:
Nối nhau đi, giữa dòng sông và vách đá,
Bọn nhân mã lăm lăm cung tên,
như thợ săn trên trần thế.
(Inf. XII, vv. 55-57)

Geryon

Geryon xuất hiện ở Khúc XVII ở đầu vách đá đầu tầng thứ tám của Địa ngục, hay còn gọi là Malebolge vì được chia thành 10 rãnh đá, nơi trừng phạt những kẻ giả dối đã từng cố ý lừa gạt người khác. Trong thần thoại, Geryon là một trong những con quái vật bị Heracles đánh bại – tên khổng lồ ba đầu, sáu tay, sáu chân mọc ra từ một thân người, là chúa đảo Erythie nơi gã nuôi một đàn bò. Còn trong Địa ngục, Dante cho Geryon mang hình dạng nửa người nửa thú, thân rắn đuôi bọ cạp nhưng lại có gương mặt người tử tế đáng tin cậy. Geryon đã chở Dante và Virgilio bay tới Malebolge.

Khổ thơ liên quan:
Nó có bộ mặt của một người ngay thẳng,
Vẻ bên ngoài hiền hậu biết bao!
Nhưng phần thân là rắn!
(Inf. XVII, vv. 10-12)

người khổng lồ

Trong Khúc XXXI, khi mới nhìn qua Dante đã tưởng những tên khổng lồ là những tòa tháp vươn cao quanh tường thành, giống như những tòa tháp ở Monteriggioni vùng Siena mà đến nay chúng ta vẫn còn có thể chiêm ngưỡng. Nhưng thật ra chúng là những tên khổng lồ đứng ngập đến thắt lưng trong một cái giếng, canh tầng cuối cùng của Địa ngục – tầng thứ chín. Đó là nơi trừng phạt những kẻ đã phản bội người đã tin cẩn mình, tội ác bị căm ghét nhất trên cõi đời này. Trong thần thoại người khổng lồ là một dạng thần thông con của cha trời Uranus và mẹ đất Gaia. Dante nhắc đến bốn người khổng lồ: một từ Kinh Cựu Ước – Nimrot, nhân vật chính trong phần về Tháp Babel và ba từ thần thoại: Ephialtes – kẻ đã từng thử chiếm ngôi thần Zeus, Briareus e Antaeus – kẻ đã nhấc Dante và Virgilio lên đặt vào tầng thứ chín.

Khổ thơ liên quan:
“Con nên biết đấy là người khổng lồ chứ không phải những ngọn tháp đâu,
Họ đứng vòng quanh ghờ, dưới giếng,
Tất cả đều ngập đến rốn”.
(Inf. XXXI, vv. 31-33)

Thế giới động vật trong Thần khúc

Xuyên suốt toàn bộ tác phẩm Thần khúc, Dante đã thể hiện sự hiểu biết thiên nhiên và tập tính của rất nhiều loài vật mà ông đã bỏ công quan sát. Trong Khúc V chúng ta có thể thấy nhiều ẩn dụ trong đó như sáo đá, sếu, bồ câu được so sánh với linh hồn của những kẻ dâm đãng, cụ thể là với Francesca và Paolo, như trong các dòng thơ 40-41, 46-47 e 82-84:

Như bầy sáo đá quắp cánh
Lượn xoay vòng trong khí trời lạnh giá

Như đàn sếu gào lên thảm thiết,
Tạo thành hàng dằng dặc trên không

Như đôi chim câu theo tiếng gọi của đam mê,
Sải thẳng cánh, hướng về tổ ấm,
Vượt không khí, theo niềm khát vọng!

Một giống chim khác cũng được Dante yêu thích là con cò mà giờ đây chúng ta không còn nhìn thấy nhiều nữa nhưng vào thời của Dante thì ắt hẳn vẫn còn bay đầy đồng. Trong Khúc XXXII Địa ngục, dòng 34-36, nhà thơ đã tả tiếng răng của những kẻ phản bội bị dìm xuống hồ băng Cocytus giống như tiếng lập cập phát ra từ cái mỏ dài của lũ cò;

Những âm hồn đau khổ sống trong băng giá,
Tái xanh tận nơi vẫn biểu hiện niềm xấu hổ,
Răng lập cập như cò gặp lạnh.

Trong Luyện ngục, Khúc XXV, dòng 10-12, nhà thơ miêu tả nỗi khao khát pha lẫn e sợ giống như lần đầu tập bay của những chú cò con:

Giống như chú cò con tập bay lên,
Đã giương cánh lên nhưng chưa dám rời tổ,
Rồi lại hạ cánh xuống

Một thứ nữa mà ngày nay không còn thấy mấy trong các đêm hè là những con đom đóm, được Dante nhắc đến cùng với ruồi và muỗi trong Khúc XXVI Địa ngục, dòng 25-29: :

Trong then khắc ngọn đèn Tạo hoá
Hiển hiện ra và ẩn náu ít hơn.
Đó là lúc muỗi đến thay ruồi,

Và đom đóm lập lòe trong thung lũng,
Nơi ban ngày người ta hái nho và cày ruộng.

Những kẻ gian lận quỹ công bị dìm trong vạc nhựa đường nóng chảy, oằn người lên thì được ví như cá heo cong người nhảy lên khỏi mặt biển để báo cho thủy thủ khi sắp có cơn bão, như trong Khúc XXII Địa ngục, dòng 19-21.

Giống như những con cá heo ra tín hiệu,
Cho các thủy thủ bằng cách uốn cong lưng
Để báo họ cứu tàu mình

Ngay sau đấy, ở dòng 35-36, một kẻ tội đồ khác người phủ đầy nhựa đường được ví như rái cá, con vật có cái mõm lồi mà giờ đây ta không còn hay bắt gặp trong các dòng nước:

Lao móc sắt vào bộ tóc đẫm nhựa của anh ta,
Và lôi ra ngoài, trông như một con rái cá

Trong Dante, tình yêu muông thú và thiên nhiên của ông song hành cùng niềm tin vào giá trị của từng chi tiết nhỏ trong tạo dựng của Chúa trời.

Nước, khí, lửa và đất trong triết học thời trung cổ

Dante rất để tâm quan sát các hiện tượng thiên nhiên được sinh ra khi kết hợp bốn nhân tố mà triết học thời đó coi là cơ sở tạo ra toàn vũ trụ. Ý tưởng này khởi nguồn chủ yếu từ nhà triết học Aristotle và sau đó tiếp tục được lan truyền với một vài thay đổi đến thời kỳ triết học sĩ lâm, trường phái triết học mà chúng ta có thể tạm coi là có ý nghĩa tương đương với khoa học trong thời nay. Nước là thứ chất lỏng tạo nên sông, hồ và biển; khí là chất tạo nên các cơn gió; lửa tạo nên ánh sáng rồi từ đó là sét, và khi bùng cháy thì luôn hướng lên cao; đất là chất rắn làm nên hành tinh của chúng ta.

Trong Thần khúc, Dante cho ta thấy kiến thức của ông, những điều có thể được coi là “khoa học” thời đó, miêu tả một cách tài tình các hiện tượng thiên nhiên mà trong đó có sự tương tác của bốn yếu tố. Dưới đây là một số ví dụ. Chẳng hạn như cách miêu tả cầu vồng được tạo nên từ khí và nước trong Khúc XXV Luyện ngục, dòng 91-93:

Cũng như không khí, khi trời mưa
Các tia sáng mặt trời khúc xạ vào nó,
Làm hiện ra nhiều mầu sắc khác nhau;

Hiện tượng ánh sáng phản chiếu trong đó các yếu tố lửa, nước và đất tương tác với nhau, Khúc XV Luyện ngục, dòng 16-21:

Như khi chiếu qua mặt nước hay mặt gương,
Một tia sáng sang bên đối diện,
Rồi chiếu hắt lên theo cách ấy.

Khi chiếu xuống nó chệch ra một đoạn,
Cách với điểm dây dọi rơi xuống,
Như kinh nghiệm và nghệ thuật đã cho thấy

Hay vòng sáng hình thành từ khí ẩm của trăng tán, từ tương tác giữa khí, nước và lửa, trong khúc XXVIII Paradiso, dòng 22-24:

Có lẽ cũng chỉ cách một quầng tán,
Của điểm sáng mà nó nhận được các sắc màu,
Khi hơi nước bao quanh dày đặc nhất.

Khúc V trong Purgatorio chứa đựng một số khung cảnh thiên nhiên với những hiện tượng kỳ thú được tập trung miêu tả; như ở dòng 4-6 nói về yếu tố lửa và đất trộn với nhau tạo nên bóng của những cơ thể người:

Và kêu lên: – “Nhìn kìa, những tia sáng mặt trời
Không chiếu thấu qua bên trái người kia,
Anh ta đi có vẻ như một người còn sống!”

Ở dòng 37-38 lại đề cập đến sự tương đồng giữa độ nhanh của linh hồn ở Tiền Luyện ngục và của những tia chớp, chớp được gọi là “làn hơi bùng lên” vì chúng được tạo ra từ khí và lửa, từ trên trời giáng xuống khi đêm vừa buông:

Chưa bao giờ tôi thấy những làn hơi nước bốc lửa,
Ở buổi đầu đêm tối

Và cuối cùng là ở dòng 115-120 đã thuật lại tài tình sự bùng nổ của cơn bão, dữ dội đến mức đã làm tràn bờ cả dòng Archiano, một nhánh của sông Arno; nước và khí trút xuống mặt đất nhưng không phải từ một hiện tượng tự nhiên mà chính là cơn thịnh nộ của ác quỷ khi không thể đày đọa linh hồn của Buonconte da Montefeltro sau khi ông đã hối cải ngay trước khi qua đời.

Rồi từ Pơratômanhô đến núi cao,
Khi ngày đã tắt, thần phủ sương mù,
Khiến bầu trời nặng chĩu!

Không khí dày đặc chuyển thành nước,
Mưa trút xuống, khắp nơi đầy nước,
Đất cũng không thấm hết được.

Trong Địa ngục, những yếu tố đất, lửa, nước tương tác lẫn nhau mà không có chỗ cho ánh sáng vì chính Chúa trời để nêu bật giá trị của công lý đã ấn định rằng những kẻ bị trừng phạt sẽ không được hưởng ánh sáng, biểu trưng cho phúc lạc vĩnh hằng. Cấu trúc của Luyện ngục khiến nơi đó giống với nơi sinh sống của con người trên hành tinh, nhưng là nơi duy nhất nổi lên trên bán cầu nước và trên đỉnh nơi vườn địa đàng phủ xanh, và ở đó thì những định luật khí quyển của trái đất cũng đều biến mất. Còn trong Thiên đường khí lại là yếu tố thượng phong, được coi như năng lượng thần thánh, tự thẩm thấu và tỏa sáng.

Bối cảnh lịch sử – chính trị của mối tư tình Francesca và Paolo

Francesca da Rimini là nhân vật chính của Khúc V Địa ngục. Nàng là con gái duy nhất trong tám người con của Guido da Polenta il Vecchio (còn được gọi là Minore, ra đời trước năm 1250), người đã lập ra chế độ cai trị tại thành phố và nắm quyền cho đến khi ông qua đời vào năm 1310. Vào quãng thời gian 1275-1282, Francesca được gả cho Giovanni Malatesta (~ 1245 -1304) – đức ông của thành phố Rimini, còn bị gọi là “il Ciotto” – “Thọt” do sự dị dạng của ông. Theo phong tục giữa những gia đình quý tộc, cuộc hôn nhân mang ý nghĩa chính trị vì nó sẽ thắt chặt hơn liên minh giữa hai thành phố. Nhà Da Polenta và nhà Malatesta đều theo phái Guelphs, Giovanni ủng hộ quyền lực ở Ravenna của đức ông Guido il Vecchio và chống lại đức ông Guido da Montefeltro vùng Urbino. Về cuộc hôn nhân này sử sách không ghi lại những mốc lịch sử chính xác, chúng ta chỉ biết hai người có một cô con gái là Concordia; và đến năm 1286 thì Giovanni Malatesta đã có một người vợ mới là Zambrasina Zambrasi da Faenza.

Francesca là cô của Guido Novello da Polenta (~ 1275 – 1333), con trai của anh cô -Ostasio, lãnh chúa Ravenna từ năm 1316. Guido cũng chính là người đã đề cao những phẩm chất văn học, chính trị của Dante và biệt đãi mời ông lưu lại từ năm 1318 cho đến tận khi ông mất. Ngoài ra có lẽ Dante đã thực sự quen biết Paolo Malatesta vì Paolo từng đảm nhiệm chức vụ trưởng vùng (capitano del popolo) tại Floren giai đoạn từ tháng 2 năm 1282 đến tháng 2 năm 1283, còn Guido da Polenta il Vecchio là Lãnh chúa Floren trong vài tháng của năm 1290. Chuyện ngoại tình dẫn đến hai án mạng chắc chắn đã gây ra nhiều đàm tiếu trong giới quý tộc và chính trị thời đó, tuy nhiên không để lại bất cứ dòng nào trong sử sách. Khúc V Địa ngục của Dante là nguồn tư liệu cổ nhất: mối tư tình giữa Francesca với cậu thanh niên trẻ đẹp Paolo, và cả hai bị Gianciotto, chồng của Francesca và là anh của Paolo giết chết. Chính từ những lời bình Khúc V Địa ngục, đặc biệt là của Giovanni Boccaccio mà nhiều câu chuyện hư cấu khác nhau đã ra đời.

Có lẽ ngoài sự tôn trọng dành Francesca, Dante còn có quý mến nàng vì là họ hàng của Guido Novello, người đã đánh giá cao Dante và ban cho ông một chỗ ở ổn định sau một thời gian dài lang bạt. Giai đoạn cuối đời đó của ông cũng trùng với một thành quả chính trị quan trọng: có lẽ chính nhờ những chuyến đi sứ của ông mà Guido Novello đã thiết lập được quan hệ tốt đẹp với vùng Venice sau những căng thẳng kéo dài trong các năm 1321 và 1322.

Những kẻ dâm đãng tại Luyện ngục và Khúc V Địa ngục

Trong Khúc V Địa ngục, Dante đã kể lại mối tình của Francesca da Rimini và người tình Paolo Malatesta là em chồng của nàng với một tinh thần hiệp sĩ, thể hiện sự dung thứ về mặt đạo đức của những quan điểm thời đó cho một mối quan hệ ngoài lề như vậy. Không phải ngẫu nhiên mà trong số những kẻ dâm đãng ta thấy có cả Tristan, người đã đem lòng yêu Iseult, người đã hứa hôn với chú của chàng là Vua Marco di Cornovaglia trên đường đưa nàng về. Tình yêu của Tristan với Iseult cũng giống như tình yêu của Paolo với Francesca: đều cùng nảy sinh trong một gia đình quý tộc và vướng phải rào cản hôn nhân. Một mối tình bi thảm nữa của thời đại Arthur cũng được nhắc đến trong lời kể của chính Francesca là tình yêu giữa Lancelot và hoàng hậu Guinevere, vợ vua Arthur.

Truyền thuyết về Francesca và hào quang bao phủ nàng trong khúc thơ này đã là cảm hứng cho vô số những bức tranh, tác phẩm điêu khắc, thơ, bi kịch, nhạc kịch, hài chế, phim, vở múa, thậm chí là rap và truyện tranh, với những chi tiết sáng tạo mô tả hình ảnh nàng như một nữ anh hùng đại diễn cho những mối tình bi thảm và quyền được yêu.

Nhưng khi viết tác phẩm Thần khúc, Dante đã không thể chia sẻ về quyền năng của thứ tình yêu oan nghiệt này vì nó đi ngược lại với quy tắc tôn giáo. Bằng chứng là Francesca vẫn bị coi là một linh hồn tội lỗi vì không ăn năn tình yêu “sai hướng” của mình. Bằng chứng nữa là trong những kẻ dâm đãng mà Dante gặp ở Luyện ngục còn có hai nhà thơ đã từng ca ngợi kiểu tình yêu này trong các tác phẩm của mình. Ở khúc XXVI, Dante trò chuyện với Guido Guinizzelli (~1235 – 1276), nhà thơ người Bologna mà chính Dante coi là “cha đẻ” của trường phái văn học Dolce Stil Novo và người hát rong vùng Occitan – Arnaut Daniel (sinh vào khoảng năm 1150 và đến năm 1181 vẫn còn sống), người trò chuyện với Dante bằng ngôn ngữ của ông và có thể chính là hình mẫu trong Những vần thơ cho nàng Pietra (Rime petrose) của Dante, chùm bốn bài thơ tràn đẫm chất nhục dục của Dante dành cho người con gái mang tên Pietra.

Khác với những kẻ dâm đãng ở Địa ngục, những linh hồn tại Luyện ngục dù cũng cũng đau khổ nhưng thanh thản hơn nhiều, biết thừa nhận lỗi lầm của mình và biết ăn năn. Họ bị dìm trong lửa ở tầng bẩy – vòng hố cuối cùng, và được chia thành hai nhóm dựa theo thiên hướng tình dục đồng giới hay khác giới. Hai nhánh này tỏa ra theo hai hướng khác nhau của tầng và gặp lại nhau với những ví dụ về sự trừng phạt cho tội dâm đãng: Sodom, Gomorrah, Pasife. Trong phần giải thích về hình phạt, Guinizzelli đã nhắc đến Giulio Cesare như một điển hình của quan hệ tình dục lệch lạc.

Hình ảnh minh họa:

Amos Nattini, minh họa Khúc XXVI Luyện ngục